Στην Εύα και τη Ντίνα,
τις «καθ’ ύλην» αρμόδιες αναγνώστριές μου

ία ακόμη φωτογραφία! Απο ένα ακόμη συνθηματικο σύμπλεγμα του «Σωκράτϋ».

Τίποτε το σπουδαίο, αλλα οι παρατηρητικοι-ες ήδη θα προσέξατε το αγαλματάκι με την (ανάποδη) ελληνικη σημαία, που υπάρχει και σε μια φωτογραφία σε προηγούμενη συνέχεια.

Αυτο, ακόμη κι αν δεν είναι του «Σωκράτϋ» (πιθανολογω, όμως, πως είναι μια ακόμη έκφραση των καλλιτεχνικων του ανησυχιων), φαίνεται πως του άρεσε – και το πρόσθεσε σα μαϊντανο στα (συνηθισμένα) δικα του. Ας το δούμε!

Ούτε Θεο, ούτε πατρίδα, λοιπον…

Αλλα… μήπως αυτο το ταπεινο (κ’ ίσως λιγάκι «ανέμπνευστο») στένσιλ μπορει να μας πει μερικα πράγματα… εκ πρώτης όψεως αφανη; Ας στήσουμε προσεκτικο αυτι.

Εντελως τηλεγραφικα, «φωτογραφία» ίσον τα εξης δύο: φόρμα και περιεχόμενο. Η φόρμα εντοπίζεται στο σχήμα του κάδρου, στα χρώματα (ή στην έλλειψή τους), στην εστίαση και στη σαφήνεια. (Δεν νομίζω να ξέχασα τίποτε, αλλα εν πάσει περιπτώσει, αυτα είναι τα κυριώτερα.) Το περιεχόμενο, τώρα, μπορει να είναι ο,τιδήποτε.

Και η φόρμα, αλλα και το περιεχόμενο, εκτος απο απεικόνιση της πραγματικότητας σε διάφορα ποσοστα ακρίβειας, μας μεταδίδουν και συγκεκριμένη ψυχικη διάθεση – κι όποιος δεν αρμένισε σε σκέψεις βλέποντας μια φωτογραφία, απλούστατα δεν είναι άνθρωπος!
Αυτη ακριβως η ψυχικη διάθεση είναι ένα μεγάλο μέρος της τέχνης της φωτογραφίας και της κινηματογραφίας! Όποιος δεν το καταλαβαίνει αυτο, δεν μπορει να είναι επαγγελματίας φωτογράφος – ή, έστω, καλος ερασιτέχνης!

Θα σας δώσω παραδείγματα των όσων λέω – ειδικα όσα είναι λιγώτερο γνωστα. (Να μαθαίνετε κι εσεις!… που δεν ακουμπήσατε δύο εκατομμύρια δραχμες σε φωτογραφικο εξοπλισμο!)

  • Αν -πχ- ήδη αναρωτηθήκατε τί κάνουν οι απο-εστιασμένες φωτογραφίες (τη στιγμη που φωτογραφία ίσον καλη εστίαση, επειδη θέλουμε ακρίβεια στην απεικόνιση), θα σας πω ότι αναδίδουν μια ατμόσφαιρα μυστηρίου και θρίλλερ, ή ρομαντισμο. Κάνουν για φωτογραφήσεις δασων τη νύχτα, νεκροταφείων, ακόμη (με ελαφρα απο-εστίαση) και γυναικείων προσώπων «βάμπ» (πχ Μάρλεν Ντήτριχ που καπνίζει). Είναι γνωστη φωτογραφικη τεχνικη του …19ου αιώνα, και πιστεύω καταλαβαίνετε και την ψυχικη διάθεση που προτίθεται να δώσει.
  • Το σχήμα του κάδρου… Άλλο το συνηθισμένο (με λόγο μήκους προς πλάτος 4:3), το και «κινηματογραφικο» λεγόμενο, άλλο το τετράγωνο, άλλο το «παρατραβηγμένο» μακρόστενο (16:9 και βάλε – το «πανοραμικο»). Γι’ αυτο το τελευταίο, δείτε πχ τη δουλεια του Γιώργου Μέη. (Σύμφωνα με φίλο μου επαγγελματία φωτογράφο, που δουλεύει με πρακτορείο τουριστικων φωτογραφήσεων, πρόκειται για τον καλύτερο Έλληνα «καρτποσταλίστα».) Το σχήμα του κάδρου απευθύνεται κυρίως στο άνοιγμα της γωνίας της ανθρώπινης όρασης – άρα: μεγάλο πλάτος σημαίνει άνεση, ψυχικη ξεκούραση. (Δεν είναι τυχαίο που ο Μέης συνδυάζει το μεγάλο πλάτος με την ατμόσφαιρα των καλοκαιρινων διακοπων στα Κυκλαδονήσια.) Μικρο πλάτος σημαίνει εγρήγορση, διότι μας λείπουν πληροφορίες.
  • Η σαφήνεια είναι αποτέλεσμα της ταχύτητας του κλείστρου. Γρήγορα γεγονότα (πχ αγώνας Φόρμουλα 1) τραβηγμένα με χαμηλότερη ταχύτητα απ’ την πρέπουσα, δίνουν την εντύπωση του τρομακτικα άπιαστου (στην κυριολεξία!)… ενω αντίθετα, αργα γεγονότα (πχ καπνος τσιγάρου) τραβηγμένα με πολυ γρήγορη ταχύτητα, δίνουν την εντύπωση μιας πραγματικότητας παράλληλης με τη δικη μας, ενος κόσμου «εύθραυστου», του οποίου την ύπαρξη δεν είχαμε υποψιαστει καθόλου.
  • Προς την ίδια κατεύθυνση κινείται και όλος ο φωτογραφικος εξοπλισμος, απο φακους και φίλτρα, μέχρι τα φωτιστικα σώματα των στούντιος. (Ο φωτισμος είναι ολόκληρη τέχνη απο μόνος του.) Υπάρχουν ειδικοι φακοι για να φωτογραφίζεις πρόσωπα (προσοχη, μη φωτογραφίσετε με τέτοιον φακο γυναίκα με ελαττώματα, πχ σπυριάρα, διότι θα σας μισήσει! φαίνονται τα πάντα όπως ακριβως είναι!), φακοι για να φωτογραφίζεις μυρμήγκια, τηλεφακοι, και ούτω καθ’ εξης. Το ίδιο και με τα φίλτρα, υπάρχει ολόκληρη σειρα απο δαύτα – που δεν αλλοιώνουν μόνο τη χρωματικη απόδοση, αλλα και την «επεμπόμενη» πραγματικότητα. Πχ πολωτικο φίλτρο σε καλοκαιρινη παραλία: άψογες φωτογραφίες, τρομερο γυμνο, αλλα… δεν είναι αυτο που βλέπει το ανθρώπινο μάτι! Είναι κάτι… βγαλμένο απο περιοδικα! Όχι πραγματικο!

Εν ολίγοις, άμα έχετε δει και παρατηρήσει πολλες, μα πάρα πολλες φωτογραφίες, θα κατανοήσετε καλύτερα όσα γράφω εδω.

Το κακο με τους σύγχρονους φωτογράφους είναι πως έχουνε καπελλωθει απο την αισθητικη της διαφήμισης (φωτογραφίες που ν’ αρέσουν στους πάντες, καρα-στημένες), συν το ότι θεωρούνε αυτονόητο πως θα ξοδέψεις τ’ άντερά σου για εξοπλισμους – μ’ άλλα λόγια, δεν αφήνουν χώρο για ερασιτέχνες, τους οποίους σνομπάρουν αγρίως.
Η εκδίκησή μου γι’ αυτο το τελευταίο είναι πως, απο τη στιγμη που αγγίζεις το Photoshop, αποδεικνύεις πως δεν σκαμπάζεις απο φωτογραφία! Σε όσους επαγγελματίες το είπα αυτο, το βούλωσαν! 🙂
(Κι έπρεπε, τους την είχα φυλαγμένη! Διότι οι ίδιοι μου είπαν -με αρκετο φαρμάκι- πως οι καλες μου φωτογραφίες ήταν καθαρα θέμα τύχης! Ναι, έ; Κι ο ηλεκτρονικος υπολογιστης της μηχανης μου προφανως είναι ανύπαρκτος! Ή, ως Φυσικος, δεν ξέρω να χειρίζομαι φωτόμετρα! Ή δεν έχω τη νοημοσύνη να καταλάβω τί είναι το bracketing και πότε το χρησιμοποιούμε! Βρε άειντ’ απο ‘κει, φωτογραφήστε βαφτίσια και κούτες απορρυπαντικων με τις F5 σας και τα στούντιό σας, κι αφήστε μ’ εμένα! Απαίδευτοι!)

Τέλος πάντων, αφήνουμε τις λεπτομέρειες της φωτογραφικης τέχνης και πάμε στο τρομερότερο χαρακτηριστικο όλων: το χρώμα!

Ένας σκηνοθέτης, δεν θυμάμαι ποιος, το είπε: Οι ταινίες «εποχης» (δηλ. όσες αναφέρονται πχ σε Γαλλικη Επανάσταση, Μεσαίωνα, κτλ) είναι έγχρωμες, επειδη τότε υπήρχε η ζωγραφικη – κι ο θεατης ταυτίζει υποσυνείδητα την εποχη με τα χρώματα. Οι ασπρόμαυρες ταινίες (και φωτογραφίες) προσδιορίζουν αυτόματα τον εικοστο αιώνα, μέχρι περίπου το 1940. Κι αργότερα, μια σύντομη περίοδος κάπου δεκαπέντε ετων (1940-1955 περίπου) προσδιορίζεται με φιλμς που έχουν χρωματικη απόδοση αλλοιωμένη (διότι δεν μπορούσαν ν’ αποδώσουν πχ τα πράσινα τόσο καλα): «ορθοχρωματικο», «παν-χρωματικο», κι άλλες τέτοιες πατέντες – μέχρι που βρέθηκαν τα φιλμς που αποδίδουν όλα τα χρώματα όπως πρέπει, και τέλειωσε η ιστορία.
Για παράδειγμα, μπορείτε να δείτε τα -καταντιπ ερασιτεχνικα- φιλμάκια της Εύας Μπράουν (ναι, της ερωμένης του Χίτλερ), και να μην πιστεύετε τα μάτια σας, πως είναι έγχρωμα! Και με πολυ καλη ποιότητα σε ορισμένα χρώματα, κυρίως τα κόκκινα. Έ, βέβαια! Ήταν δυνατον ολόκληρη IG Farben (δηλ. το φωτογραφικο κομμάτι της, η -πάλαι ποτε και μετα τον πόλεμο ξανα ανεξάρτητη- Agfa Gevaert) να μην κάνει δωράκι στην «έτσι» του «μεγάλου» όλα τα πιο σύγχρονα καλούδια; (Άμα έχετε και υπομονη, οι άρρενες αναγνώστες, θ’ …ανταμοιφθείτε με τα γυμνα κάλλη της κυρα-Εύας! 🙂 )

Μια που θίξαμε το θέμα, να σας επαναλάβω και το ρητο ενος φίλου: πυρηνικη τεχνολογία έχουν είκοσι κράτη, ενω τεχνολογία φωτογραφικου χαρτιου (και φιλμ) μόνο τρία!!!

Κι έτσι, ξαναγυρνάμε στο ταπεινο στένσιλ του «Σωκράτϋ»! Ασπρόμαυρο σκέτο, και μάλιστα μονάχα σε δύο τόνους (σκέτο άσπρο – σκέτο μαύρο), σαν «αναίσθητο» φιλμ «ASA δωδεκάρι» (που χρησιμοποιείται για «σιλουέτες» και ηλεκτρονικες πλακέτες)… Όντως αναπέμπει πρώϊμον εικοστο αιώνα! Είπαμε, ο φιλαράκος μας δεν κάνει τίποτε τυχαία!

Κι η σημαία ανάποδα, σηματοδοτει παρελθον! Αλλα ποιο;

Κατ’ αρχην, δεν είναι περίεργο που το αρχαίο άγαλμα κρατάει ελληνικη σημαία; και ποια η σχέση αυτου του συμπλέγματος με το σύνθημα «ούτε Θεο, ούτε πατρίδα»; Πιστεύω, όμως, πως μπορούμε να βρούμε τη σημασία του συνδυασμου εύκολα:

Το αρχαίο άγαλμα συν η αναφορα στα 1900/1920 δείχνουν τις δύο πλέον δημιουργικες εποχες του Ελληνισμου:

  • την αρχαιότητα, και
  • την εποχη της έξαρσης της «Μεγάλης Ιδέας» και της επέκτασης του ελλαδικου εδάφους, ώστε ν’ αγκαλιάσει όλες τις πατρογονικες εστίες του ελληνικου έθνους.

…Πράγμα που χλευάζεται σήμερα, απο ορισμένους «νεωτερίζοντες» ημιαγράμματους, ως «πατριδοκαπηλικο δήθεν ιδανικο». Δήθεν-ξεδήθεν, όμως, μ’ αυτο ακριβως η Ελλάδα έφτασε μέχρις εκει που έφτασε!
Όμως, ποιο είναι το σημερινο «αντ’ αυτου» ιδανικο, κατ’ εσας; Ποιο αντιπροτείνετε εσεις οι τάχαμου μορφωμένοι, ώστε να μην παραμυθιάζεται ο λαος με «καλπικα ιδεολογήματα»; Ποιο, ρε μαλάκες; Το …ΝΑΤΟ; Ποιο, ρε ανιστόρητοι ξυλοσχίστες; Το παντί τρόπωι δουλοπρεπικο γλείψιμο των ηπαπάρα; Ή τη διάλυση της ντόπιας βιομηχανίας και βιοτεχνίας προς χάρη των κερδων κάποιων απάτριδων και αφανων κεφαλαιοκρατων;

Κι εδω επεμβαίνει το περιεχόμενο της εικόνας… Το άγαλμα είναι ελλιπες, του λείπει το δεξι χέρι. Του λείπουν τα ρούχα του, κατ’ αρχην, αλλ’ αυτο είναι πολυ συνηθισμένο γι’ αρχαία αγάλματα. Η έλλειψη αρτιμελίας, όμως, σηματοδοτει κάτι άλλο: ψυχικη έλλειψη
Το άγαλμα, πάλι, είναι στατικο, του τύπου «κούρος». Λείπει η κίνηση, η ενέργεια, η ζωντάνια! Κι εκείνο το βλέμμα!… Χαμένο κάπου στο άπειρο, βλέπει και δε βλέπει ταυτόχρονα.

Παντου η έλλειψη, η στατικότητα, ο θάνατος! Ακινησία νεκροταφείου, ασπρόμαυρο, η σημαία «παγωμένη», ανάποδα… Κάτι υπήρχε, που δεν υπάρχει πια. Κάτι ζούσε, που δεν ζει πια. Τρομερη ομοιότητα με παλια ασπρόμαυρα επίκαιρα…

…όπου βλέπεις ανθρώπους να κινούνται, να κοιτάζουν τον φακο καμια φορα, αλλα συνειδητοποιεις ότι όλοι αυτοι δεν υπάρχουν πια. Είναι νεκροι! Μονάχα οι εικόνες τους επιμένουν να κινούνται σα φαντάσματα.

Και κάτι τελευταίο: το άγαλμα φέρνει προς Απόλλωνα!

Τα ίδια, ως φαίνεται, συνειδητοποίησε κι ο «Σωκράτϋς», και τα συμπύκνωσε στο στένσιλ. Υπήρχαν εποχες με στόχους, με οράματα, με δημιουργικότητα, που δεν υπάρχουν πια. (Δεν είναι τυχαίο πως όλοι οι -ισμοι στην Τέχνη, κυβισμος, ντανταϊσμος, κτλ κτλ κτλ, είναι υπόθεση του πρώϊμου 20ου αιώνα! Σήμερα η Τέχνη κατάντησε σκέτη απάτη και μαλακία: ταριχευμένα πτώματα, σπασμένα καρπούζια, και λοιπες κουράδες.)
Εποχες όχι ρομαντικες, καθόλου ρομαντικες… στην Ελλάδα σκοτώθηκε κόσμος σ’ εργατικες διαδηλώσεις τόσο αργα, όσο το 1936! Εποχες άγριας εκμετάλλευσης (πώς, νομίζετε, έγινε πχ ο σιδηρόδρομος; υπαμειβόμενοι εργάτες με τον γκασμα σκάψανε τα τούννελ στο Καλλίδρομο κι έστησαν τις γραμμες!), αλλα εποχες μ’ ελπίδα! Αυτη ακριβως είναι η ειδοποιος διαφορα με το σήμερα, της κατανάλωσης και της καλοπέρασης: δεν υπάρχει ελπίδα! Ούτε όραμα. (Της προκοπης, διότι όραμα είναι πχ και οι πολλες πιστωτικες κάρτες.)
Κι αυτο ακριβως κάνουν οι πραγματικοι αντιεξουσιαστες, σαν τον «Σωκράτϋ»: κάνουν καταλήψεις και τριγυρνάνε σα φαντάσματα σ’ ερειπωμένα νεοκλασικα, κάτω απο μπαλκόνια με μαρμάρινα σκαλιστα φορούσια,…

…σε παλια, παρατημένα εργοστάσια… Μετατρέπουν τη διαμαρτυρία τους σε εικόνες… Λες κι είναι οι μετενσαρκώσεις εκείνων, που έχτισαν αυτα τα νεοκλασικα και τα εργοστάσια – και ξανάρχονται για να κλάψουν τη φοβερη, ανυπόφορη μαλακία των επιγόνων.

«Αντιεξουσιαστης» έγραψα; ά, ξέχασα να σας το πω! Τί άλλο θα μπορούσε να είναι ένας πανέξυπνος νέος άνθρωπος, παρα αντιεξουσιαστης κι ευαίσθητος; Να γιατί το «Τελαμώνιος»! Να γιατί οι τάσεις αυτοκτονίας! Δεν αντέχεται η νεοελληνικη κοπρια, δεν αντέχεται…
Και να γιατί κι ο σεβασμος στη δημιουργικότητα! Κανένας πραγματικος αντιεξουσιαστης δεν είναι αντίθετος στ’ αρχαία μας! Ποτέ δεν συνέβη κάτι τέτοιο!

Εκείνο, όμως, που μας καλει ο «Σωκράτϋς» να καταλάβουμε, είναι ακόμη μία έλλειψη:

Στο σύνθημα δεν υπάρχει ρήμα!

Αντίθετα με την Αραβικη, όπου το ρήμα είναι μάλλον περιττο, οι προτάσεις στην Ελληνικη το απαιτουν – ακόμη κι εννοητο. Εδω, λοιπον, το ρήμα δεν είναι το «Δεν θέλουμε» (ούτε Θεο, ούτε πατρίδα), αλλα το «Δεν έχουμε»!

Δεν πειράζει, ρε «Σωκράτϋ»! Δεν πειράζει!… (Εντάξει, πειράζει, αλλα σχήμα λόγου.)

Δεν έχουμε, αλλα θα (ξαν)αποκτήσουμε!

Advertisements